هادی نصیری، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، با اشاره به نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی ادراک عمومی در شرایط جنگی یا بحرانی با توجه به منویات رهبر معظم انقلاب اسلامی گفت: در شرایط جنگی یا بحرانی، رسانه‌ها فقط خبر را منتقل نمی‌کنند، بلکه برداشت ما از واقعیت را شکل می‌دهند. آن‌ها با انتخاب اینکه چه موضوعی را برجسته کنند و چگونه آن را روایت کنند، عملاً بر ذهن مخاطب اثر می‌گذارند. 

وی تصریح کرد: به بیان ساده، رسانه‌ها تعیین می‌کنند ما به چه چیزی فکر کنیم و از چه زاویه‌ای به آن نگاه کنیم. علاوه بر این، رسانه‌ها می‌توانند احساساتی مانند ترس، امید یا خشم را در جامعه تقویت کنند و همین مسئله مستقیماً بر رفتار اجتماعی تأثیر می‌گذارد. به همین دلیل، در بحران‌ها نقش رسانه‌ها بسیار فراتر از اطلاع‌رسانی ساده است.

معیارهای تشخیص رسانه حرفه‌ای از رسانه‌های جهت‌دار 

این استاد دانشگاه در پاسخ به این سؤال که معیارهای تشخیص رسانه حرفه‌ای از رسانه‌های جهت‌دار یا جنگ‌روانی چیست، بیان کرد: تشخیص این موضوع همیشه ساده نیست، اما چند نشانه راهگشا وجود دارد و رسانه حرفه‌ای معمولاً خبر را از تحلیل جدا می‌کند، منابع مشخص و قابل بررسی ارائه می‌دهد، از چند منبع مختلف استفاده می‌کند، از زبان هیجانی و تحریک‌کننده پرهیز می‌کند و در صورت اشتباه، اصلاحیه منتشر می‌کند.

وی افزود: در مقابل، رسانه‌های جهت‌دار یا دارای رویکرد جنگ روانی از تیترهای اغراق‌آمیز و احساسی استفاده می‌کنند، به منابع مبهم استناد می‌کنند، فقط بخشی از واقعیت را نشان می‌دهند، تلاش می‌کنند مخاطب را سریعاً به یک نتیجه خاص برسانند و فضا را دو قطبی و احساسی می‌کنند.

نصیری در پاسخ به این سؤال که چگونه می‌توان سواد رسانه‌ای جامعه را در مواجهه با بحران‌ها تقویت کرد، اظهار کرد: سواد رسانه‌ای یعنی توانایی فهم، تحلیل و ارزیابی پیام‌های رسانه‌ای. برای تقویت آن می‌بایست هر خبری را بدون بررسی بازنشر نکنیم، منبع خبر، زمان انتشار و زمینه آن را بررسی کنیم، یک خبر را از چند رسانه مختلف دنبال کنیم، آموزش سواد رسانه‌ای در مدارس و دانشگاه‌ها جدی گرفته شود و رسانه‌های رسمی با شفافیت بیشتر اطلاع‌رسانی کنند. درواقع، هرچه مخاطب آگاه‌تر باشد، تأثیرپذیری او از شایعات و اخبار نادرست کمتر خواهد شد.

وی مواجهه زیاد با اخبار تهییج‌کننده را بر روان جمعی و رفتار اجتماعی مؤثر دانست و گفت: قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار تحریک‌کننده به‌ویژه اخبار منفی می‌تواند آثار قابل توجهی بر جامعه نظیر افزایش اضطراب و نگرانی عمومی، ایجاد خستگی و بی‌تفاوتی نسبت به اخبار، کاهش اعتماد اجتماعی، افزایش واکنش‌های هیجانی و تصمیم‌گیری‌های عجولانه و شکل‌گیری فضای دوقطبی در جامعه داشته باشد. به همین دلیل، مدیریت «مصرف رسانه‌ای» به اندازه خود خبر اهمیت دارد.

بدبینی نقادانه در مواجهه با رسانه‌ها

این استاد دانشگاه در پاسخ به این پرسش که با توجه به اینکه مقام معظم رهبری فرمودند سوء‌ظن به رسانه‌هایی که خیرخواه ایران نیستند داشته باشیم، آیا بدبینی نقادانه در مواجهه با رسانه‌ها یک اصل علمی در سواد رسانه‌ای محسوب می‌شود، بیان کرد: بله؛ در سواد رسانه‌ای، داشتن نگاه نقادانه یک اصل اساسی است. اما باید توجه داشت که نقاد بودن با بدبین بودن تفاوت دارد.‌ نگاه نقادانه یعنی سؤال پرسیدن، بررسی شواهد، مقایسه منابع مختلف. اما بدبینی افراطی باعث می‌شود فرد به هیچ منبعی اعتماد نکند و دچار سردرگمی شود. بنابراین، رویکرد درست این است که نه ساده‌لوحانه هر خبری را بپذیریم و نه بدون دلیل همه چیز را رد کنیم.

وی با اشاره به راه‌های تقویت سواد رسانه‌ای گفت: تحلیل انتقادی محتوا یکی از موارد تقویت رسانه است. هر خبری را با دیدی شکاکانه بخوانید. به منبع، نویسنده، هدف و لحن پیام توجه کنید. آیا اطلاعات تأیید شده؟ آیا منبع قابل اعتماد است؟ همچنین مقایسه منابع مختلف بسیار اهمیت دارد. برای بهتر فهمیدن موضوع، آن را از زوایای مختلف بررسی کنید. این کار کمک می‌کند تا سوگیری‌های احتمالی آگاه شوید.

این استاد دانشگاه آشنایی با انواع رسانه‌ها را یکی دیگر از مؤلفه‌های تقویت سواد رسانه‌ای دانست و ادامه داد: شناخت رسانه‌های جمعی (تلویزیون، روزنامه‌ها) و رسانه‌های دیجیتال (شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها) باعث می‌شود بهتر بتوانید پیام‌ها را دسته‌بندی و تحلیل کنید.

وی افزود: یادگیری نحوه استفاده از ابزارهای دیجیتال، مثل موتورهای جست‌وجو، فیلترهای اطلاعات و تنظیمات حریم خصوصی، بخش مهمی از سواد رسانه‌ای است. کتاب‌ها، دوره‌های آنلاین، و وب‌سایت‌هایی که به آموزش سواد رسانه‌ای می‌پردازند، می‌توانند بسیار مفید باشند. همچنین تمرین تولید محتوا باعث می‌شود، بدانیم پیام‌ها چگونه شکل می‌گیرند و چه تأثیراتی دارند.

نصیری در پایان گفت: در دنیای امروز، رسانه‌ها بخش مهمی از واقعیت را برای ما می‌سازند. در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای نه یک مهارت جانبی، بلکه یک ضرورت است، به‌ویژه در زمان بحران‌ها. مخاطب آگاه، بهترین سد در برابر شایعات، جنگ روانی و تحریف واقعیت است.